خار پاشنه چیست و راه درمان آن

خار پاشنه یک زائده‌ی استخوانی کوچک است که در استخوان پاشنه‌ ی پا (قسمت انتهایی کف پا) شکل می‌ گیرد. این برجستگی استخوانی می‌ تواند موجب درد پاشنه پا و ناراحتی، به‌ ویژه هنگام ایستادن طولانی‌ مدت، راه رفتن یا دویدن شود. آگاهی درباره‌ ی خارپاشنه اهمیت دارد زیرا این مشکل یکی از علل شایع درد کف پا محسوب می‌ شود و شناخت علائم و روش‌ های درمان آن به افراد کمک می‌ کند تا به‌ موقع برای بهبود اقدام کنند. در این مقاله با زبانی ساده توضیح می‌ دهیم که خارپاشنه چیست، چرا به وجود می‌ آید، چه علائمی دارد و چگونه می‌ توان آن را تشخیص، درمان و از بروز آن پیشگیری کرد.

علل ایجاد خار پاشنه

عوامل مختلفی می‌ توانند در ایجاد خار پاشنه نقش داشته باشند. مهم‌ ترین علل و عوامل خطر این عارضه عبارتند از:

• اضافه وزن (چاقی): وزن بالا فشار مضاعفی بر کف پا و پاشنه وارد می‌ کند. این فشار مداوم می‌ تواند موجب التهاب بافت‌ های کف پا شده و در نهایت منجر به تشکیل خار پاشنه شود.
• ایستادن یا فعالیت طولانی‌ مدت: ایستادن مداوم روی پا یا راه رفتن و دویدن بیش از حد، مخصوصاً روی سطوح سخت، فشار زیادی به پاشنه وارد می‌ کند. این فشار ممتد می‌ تواند به التهاب و آسیب بافت‌ های کف پا منجر شده و در شکل‌ گیری خار پاشنه نقش داشته باشد.
• کفش نامناسب: پوشیدن کفش‌ هایی که کف یا قوس پا را به‌درستی حمایت نمی‌ کنند (مثلاً کفش‌ های پاشنه‌ بلند سفت یا کفش‌ های کهنه و تخت)، ریسک بروز خار پاشنه را افزایش می‌ دهد. کفش نامناسب موجب توزیع نابرابر فشار روی کف پا و پاشنه می‌ شود و به مرور زمان می‌ تواند باعث التهاب و آسیب در آن ناحیه گردد.
• مشکلات ساختاری پا (صافی کف پا یا قوس زیاد): افرادی که کف پای صاف دارند یا قوس کف پای‌ شان بیش از حد است، بیشتر در معرض خار پاشنه هستند. این ساختار های غیر معمول پا باعث توزیع نامتعادل وزن روی کف پا شده و فشار بیشتری به پاشنه وارد می‌ کنند.
• افزایش سن: با بالا رفتن سن، بافت‌ های نرم کف پا و پاشنه تا حدی از انعطاف‌ پذیری خود را از دست می‌ دهند. این مسئله می‌ تواند احتمال آسیب‌ دیدگی و رسوب کلسیم در ناحیه پاشنه را افزایش دهد و در نتیجه خار پاشنه تشکیل شود.
• آسیب یا فشار ناگهانی: وارد شدن یک ضربه‌ ی مستقیم به پاشنه (مثلاً افتادن از ارتفاع روی پاشنه پا) یا کشیدگی شدید و ناگهانی در کف پا می‌ تواند به آسیب بافت‌ ها بینجامد و احتمال شروع تشکیل خار پاشنه را افزایش دهد.

در صورت نیاز به خرید و استعلام قیمت زانوبند طبی به این صفحه مراجعه کنید.

علائم خار پاشنه

خار پاشنه ممکن است در ابتدا علائم خفیفی داشته باشد یا حتی بدون علامت باشد، اما به مرور زمان اغلب نشانه‌ های زیر بروز می‌ کنند:

درد پاشنه پا: شایع‌ ترین علامت خار پاشنه، احساس درد در قسمت زیرین پاشنه است. این درد معمولاً تیز یا شبیه فرو رفتن یک جسم نوک‌ تیز بوده و هنگام برداشتن اولین قدم‌ ها پس از برخاستن از خواب یا استراحت طولانی شدید تر می‌ شود. در طول روز ممکن است درد موقتاً کاهش یابد، اما با ایستادن طولانی یا فعالیت زیاد دوباره تشدید می‌ گردد.
سفتی و خشکی صبحگاهی: بسیاری از مبتلایان به خار پاشنه در هنگام صبح یا پس از مدتی بی‌ حرکتی، احساس خشکی و گرفتگی در کف پای خود دارند. ممکن است چند دقیقه طول بکشد تا پا کمی گرم شود و این خشکی و درد اولیه کاهش یابد.
سوزش یا گزگز: برخی افراد دچار حالتی شبیه سوزش، مورمور یا گزگز در پاشنه و کف پای خود می‌ شوند. این حس می‌ تواند ناشی از التهاب بافت‌ ها یا تحت فشار قرار گرفتن اعصاب کوچک کف پا باشد.
التهاب و حساسیت: ممکن است کف پا و ناحیه پاشنه اندکی متورم یا ملتهب شود و در لمس حساسیت نشان دهد. در این حالت پوشیدن برخی کفش‌ ها یا وارد آوردن فشار مستقیم به پاشنه می‌ تواند ناراحت‌ کننده باشد.

راه‌ های تشخیص خار پاشنه

برای تشخیص خار پاشنه، پزشک از ترکیبی از شرح حال بیمار، معاینه فیزیکی و روش‌های تصویربرداری استفاده می‌ کند. ابتدا پزشک در مورد علائم و سابقه‌ ی درد از بیمار پرس‌ و جو می‌ کند؛ برای مثال می‌ پرسد درد از چه زمانی شروع شده، چه زمانی شدید تر می‌ شود و آیا عامل خاصی (مانند فعالیت یا نوع کفش) آن را تشدید می‌ کند؟ سپس معاینه‌ بالینی پا انجام می‌ شود. پزشک با فشار دادن ناحیه‌ ی پاشنه و کف پا، محل دقیق درد و میزان حساسیت را ارزیابی می‌ کند. احساس درد تیز در قسمت زیرین پاشنه هنگام فشار معمولاً نشانه‌ ی وجود خار پاشنه است. برای تأیید تشخیص، اغلب از روش‌ های تصویربرداری استفاده می‌ شود. معمولاً یک عکس رادیولوژی (X-ray) از پاشنه پا گرفته می‌ شود که می‌ تواند وجود یک زائده‌ ی استخوانی کوچک (خار پاشنه) را در استخوان پاشنه نشان دهد. دیدن این برجستگی استخوانی در عکس، تشخیص خار پاشنه را قطعی می‌ کند. در صورتی که نیاز به بررسی بیشتر باشد، گاهی سونوگرافی یا MRI نیز برای ارزیابی بافت‌ های نرم کف پا و رد سایر علل درد انجام می‌ گیرد. به‌ طور کلی، ترکیب اطلاعات به‌ دست‌ آمده از شرح حال، معاینه و تصویربرداری به پزشک کمک می‌ کند تا خار پاشنه را تشخیص دهد و دیگر مشکلات احتمالی (مانند شکستگی استرسی یا التهاب تاندون‌ های پا) را تشخیص دهد.

روش‌ های درمان خار پاشنه

خوشبختانه در بسیاری از موارد، خار پاشنه با اقدامات ساده و غیرجراحی قابل کنترل است. روش‌ های درمانی این عارضه شامل مراقبت‌ های خانگی، دارو درمانی، فیزیوتراپی و در موارد شدید جراحی می‌ شود. در ادامه مهم‌ ترین روش‌ های درمان خار پاشنه را معرفی می‌ کنیم:

• استراحت و مراقبت خانگی: اولین گام در درمان خار پاشنه کاهش فشار وارده بر پاشنه است. بهتر است مدتی از ایستادن یا راه رفتن طولانی پرهیز کنید تا بافت‌ های آسیب‌ دیده فرصت ترمیم پیدا کنند. استفاده از کمپرس یخ به مدت ۱۵–۲۰ دقیقه چند بار در روز می‌ تواند به کاهش التهاب و درد کمک کند. همچنین انجام حرکات کششی ملایم برای عضلات ساق پا و کف پا (مثلاً غلتاندن آرام کف پا روی یک بطری آب سرد یا توپ تنیس) به کاهش تنش در کف پا و تسکین درد پاشنه کمک می‌ کند.
• دارودرمانی و تزریق: برای کنترل درد و التهاب خار پاشنه می‌توان با مشورت پزشک از داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن) استفاده کرد. این داروها به کاهش درد و تورم کمک می‌کنند. در موارد درد شدید و مقاوم، پزشک ممکن است تزریق کورتیکواستروئید (کورتون) را در ناحیه پاشنه توصیه کند. تزریق کورتون به‌طور موقت التهاب را کاهش داده و درد را تسکین می‌دهد، اما به دلیل عوارض احتمالی، تعداد دفعات آن باید محدود باشد.
• فیزیوتراپی و تمرینات کششی: فیزیوتراپی می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در بهبود خار پاشنه داشته باشد. متخصص فیزیوتراپی تمرینات کششی و تقویتی مخصوص عضلات ساق و بافت کف پا (فاشیای پلانتار) را به بیمار آموزش می‌دهد. انجام منظم این تمرینات به افزایش انعطاف‌پذیری کف پا و کاهش فشار روی پاشنه کمک می‌کند. علاوه بر تمرینات، فیزیوتراپیست ممکن است از روش‌هایی مانند اولتراسوند تراپی (امواج صوتی)، ماساژ بافت عمقی یا شاک‌ویو تراپی (درمان با امواج ضربه‌ای) استفاده کند تا درد کاهش یافته و فرآیند ترمیم بافت‌ها تسریع شود.
• کفی‌ها و اسپلینت‌های مخصوص: به‌کارگیری کفی‌ها یا پدهای طبی مخصوص خار پاشنه در کفش می‌تواند فشار مستقیم بر پاشنه را کمتر کرده و درد را تسکین دهد. این کفی‌ها با حمایت از قوس پا، باعث توزیع یکنواخت‌تر وزن روی کف پا می‌شوند. همچنین در برخی موارد، پزشک استفاده از اسپلینت شبانه را توصیه می‌کند. اسپلینت شبانه وسیله‌ ای است که هنگام خواب، مچ و کف پا را در حالت کشیده نگه می‌ دارد تا صبح روز بعد عضلات و رباط‌ های کف پا کمتر سفت شوند و درد اولین قدم‌ های صبحگاهی کاهش یابد. برای خرید پد خار پاشنه به این صفحه مراجعه کنید.
• درمان جراحی (در موارد شدید): درصد کمی از مبتلایان به خار پاشنه در نهایت ممکن است به جراحی نیاز پیدا کنند. جراحی زمانی توصیه می‌شود که درد شدید پاشنه با وجود چندین ماه درمان‌های غیرجراحی بهبود نیافته و زندگی روزمره فرد را مختل کرده باشد. در عمل جراحی، جراح می‌تواند خار پاشنه (زائده استخوانی) را از استخوان پاشنه خارج کند یا با ایجاد برش در فاشیای کف پا، فشار و کشش را کاهش دهد. پس از جراحی، دوره‌ی بهبودی چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد و بیمار باید طبق توصیه پزشک از کفش‌های مناسب، تمرینات توان‌بخشی و فیزیوتراپی برای جلوگیری از بازگشت مشکل استفاده کند.

راه‌ های پیشگیری از خار پاشنه

هرچند درمان خار پاشنه امکان‌ پذیر است، اما پیشگیری از آن بهترین راه‌ حل است. با رعایت چند نکته‌ ی ساده می‌ توانید احتمال ایجاد خار پاشنه را کاهش دهید:

• انتخاب کفش مناسب: همیشه کفشی بپوشید که پاشنه و قوس کف پای شما را به خوبی حمایت کند. کفش‌های ورزشی استاندارد یا کفش‌های طبی با کفی نرم برای استفاده‌ی روزمره و فعالیت طولانی‌مدت بسیار مناسب هستند. در مقابل، از پوشیدن طولانی‌مدت کفش‌های پاشنه‌بلند سفت یا کفش‌های صاف و بدون کفی ضربه‌گیر خودداری کنید.
• حفظ وزن متعادل: وزن خود را در محدوده‌ی سالم نگه دارید. اضافه وزن فشار بیشتری به پاها، به‌ویژه پاشنه‌ها، وارد می‌کند و ریسک ایجاد خار پاشنه را بالا می‌برد. با حفظ یا کاهش وزن در حد سالم، فشار وارد بر کف پا کمتر شده و احتمال بروز آسیب کاهش می‌یابد.
• گرم کردن و کشش قبل از فعالیت: پیش از ورزش کردن یا انجام کارهای بدنی سنگین، وقتی عضلات هنوز سرد هستند مستعد آسیب خواهند بود. بنابراین با حرکات کششی و گرم کردن عضلات ساق پا و کف پا، آن‌ ها را برای فعالیت آماده کنید. برای مثال، کشش عضلات پشت ساق و کف پا قبل و بعد از ورزش می‌ تواند از کشیدگی ناگهانی رباط کف پا جلوگیری کرده و احتمال آسیب را کم کند.
• اجتناب از فشار بیش از حد: فعالیت ورزشی منظم برای سلامتی مفید است، اما افزایش ناگهانی شدت یا مدت تمرینات می‌ تواند به پاها آسیب بزند. میزان فعالیت خود را بتدریج بالا ببرید و به بدن خود فرصت سازگاری بدهید. همچنین اگر شغل شما ایستادن طولانی‌ مدت را ایجاب می‌ کند، سعی کنید در فواصل زمانی منظم به پاهای خود استراحت دهید یا حرکات کششی انجام دهید.
• استفاده از حمایت‌های کف پا: در صورتی که کف پای شما بیش از حد صاف است یا برعکس قوس زیادی دارد، با مشورت پزشک از کفی‌ های طبی یا کفش‌ های مخصوص استفاده کنید تا از وارد آمدن فشار غیرمتعارف به پاشنه جلوگیری شود. به یاد داشته باشید که راه رفتن طولانی با پای برهنه روی سطوح سفت (مانند سرامیک یا بتن) می‌ تواند به کف پا فشار بیاورد؛ پس حتی در خانه نیز در صورت ایستادن طولانی، از دمپایی یا کفش مناسبی که ضربه‌ گیری دارد استفاده کنید.

جمع‌ بندی

خار پاشنه یک مشکل شایع در پا است که می‌تواند دردناک و آزاردهنده باشد. این عارضه معمولاً به دلیل فشار مکرر و التهاب بافت‌های کف پا به‌وجود می‌آید، اما خوشبختانه اغلب موارد آن با روش‌های درمانی ساده و بدون نیاز به جراحی بهبود می‌یابد. مهم است که علائم خار پاشنه را جدی بگیریم؛ اگر درد پاشنه پای شما شدید یا مداوم است، آن را نادیده نگیرید و برای تشخیص و درمان مناسب به پزشک مراجعه کنید. بیشتر بیماران با استراحت، تغییر در سبک زندگی، استفاده از کفش و کفی مناسب، دارودرمانی و فیزیوتراپی تسکین می‌یابند و می‌توانند به فعالیت‌های عادی بازگردند. در نهایت، با رعایت نکات پیشگیرانه (مانند پوشیدن کفش مناسب، حفظ وزن مناسب و انجام حرکات کششی منظم) می‌ توانید تا حد زیادی از بروز خار پاشنه جلوگیری کنید و سلامت پاهای خود را حفظ نمایید.